Βιβλιοκριτική|Προτομές|Δημήτρης Στατήρης|Εκδόσεις Σμίλη|2020|Διηγήματα

Οι “Προτομές” είναι η τρίτη συλλογή διηγημάτων που κυκλοφορεί ο συγγραφέας Δημήτρης Στατήρης. Οι δύο προηγούμενες ήταν “Ο σολίστ και άλλα πεζά”, Θράκα 2016 και “Ξένοι στην κόψη”, Σμίλη 2018. Είναι το πιο στοχαστικό έργο του συγγραφέα. Η ρύμη της ανάγνωσης φρενάρει πολύ συχνά και τίθεται σε λειτουργία ο νους προκειμένου να επεξεργαστεί νοηματικές εκφράσεις που εμφιλοχωρούν στο κείμενο.

Δέκα διηγήματα, εκ των οποίων τα πέντε είναι δομημένα με σύμμεικτο τρόπο συνταιριάζοντας τον κοινωνικό ρεαλισμό και τη φαντασία. Σ’ αυτά τα κείμενα το πέρασμα απ’ το φυσικό στο υπερφυσικό άλλοτε γίνεται αντιληπτό, ενίοτε όμως δεν είναι διακριτό και ο αναγνώστης καλείται ν’ ανακαλύψει την πόρτα εισόδου. Αλλά οι πιστοί αναγνώστες του Δημήτρη Στατήρη είναι προϊδεασμένοι και μπορούν να ξεχωρίσουν τα γεγονότα που διαδραματίζονται στον αισθητό κόσμο από κείνα που εκτυλίσσονται στις ανεξερεύνητες περιοχές του αγνώστου.

Τα υπόλοιπα πέντε διηγήματα κινούνται στο χώρο του κοινωνικού ρεαλισμού.

Όλα τα διηγήματα έχουν γνωρίσματα του νατουραλιστικού λογοτεχνικού συστήματος γραφής. Ο συγγραφέας επιλέγει να παρουσιάσει και ν’ αναπτύξει προκλητικά θέματα και ανθρώπους που ο τρόπος της ζωής τους ξεφεύγει από την “κανονικότητα”, όπως ο απροσάρμοστος “Πίπης”, ο Λάκης με την “Ραμόνα” του και ο Τάρεκ “Ο εργάτης γενικών καθηκόντων”, με την ερωτική ιδιαιτερότητά του ο καθένας.

Ωστόσο δε λείπει απ’ τις διηγήσεις κι ένας συγκρατημένος ρομαντισμός.

 

‘‘φωτογραφίζεις την αιωνιότητα σε ένα πετάρισμα των βλεφάρων της.’’

 Στο νέο του βιβλίο ο συγγραφέας προσθέτει στη λογοτεχνική του ταυτότητα και το ερωτικό στοιχείο, απαλλαγμένο από τη σεμνοτυφία της “ντροπαλής” κλασικής λογοτεχνίας. Ο πρόσθετος αυτός πυλώνας καθιστά πιο στέρεο το κειμενικό υλικό και οι ιστορίες αποκτούν πλήρη αντιστοιχία με την πραγματική ζωή των ανθρώπων.

Στο “Σκελετό” ένας νέος, ο Τρύφων, δολοφονείται με τη σύμπραξη του πατέρα του και στη συνέχεια επιστρέφει στο σπίτι με τη μορφή σκελετού, που συμπεριφέρεται σαν ζωντανό ον και μάλιστα πολύ γρήγορα αποκτά την πρότερη υλική του υπόσταση. Η παρέκκλιση από την πραγματικότητα είναι ολοφάνερη, αλλά η μακάβρια εμφάνιση αποτελεί ένα γρίφο για τον αναγνώστη που επιθυμεί να εμβαθύνει, προκειμένου να εντοπίσει το κρυμμένο νόημα. Ο πατέρας του Τρύφωνα είναι αυταρχικός και θέλει να διώξει το γιο του από το σπίτι και πραγματώνει τη σκληρότητά του με απάνθρωπο τρόπο, συμμετέχοντας στη δολοφονία του παιδιού του. Το σχήμα της υπερβολής κάνει την αφήγηση πιο αγωνιώδη, ο ανάλγητος πατέρας γίνεται μισητός και η πράξη του καταδικαστέα. Σημειολογικά, το αποτρόπαιο γεγονός του ανίερου φόνου του γιου είναι το σημαίνον και η καταδίκη του πατέρα το σημαινόμενο. Η ρεαλιστική αφήγηση έχει έντονο νατουραλιστικό χαρακτήρα, επειδή καταδεικνύεται και καταδικάζεται ένα μελανό σημείο της κοινωνίας: ο άκαρδος πατέρας. Αξιοσημείωτο, και φυσιολογικό, είναι το γεγονός ότι η μητέρα δεν έχει καμία ανάμιξη στο έγκλημα και η αγάπη της θ’ αποτελέσει την αιτία της επαναφοράς του σκελετού στην κανονική ανθρώπινη μορφή του γιου της, του Τρύφωνα. Το ρεαλιστικό σκηνικό τελειώνει στο φόνο του Τρύφωνα, μετά εισβάλλει το υπερφυσικό και η διήγηση επαφίεται στη φαντασία του συγγραφέα και οποιαδήποτε μη ανθρώπινη ενέργεια τελείται συγγραφική αδεία. Το διήγημα αυτό με πάει συνειρμικά σε δύο βιβλία στα οποία οι συγγραφείς κρίνουν αρνητικά τους πατεράδες τους. Στο “Γράμμα στον πατέρα” του Φραντς Κάφκα και στο “Το ευχαριστημένο ή οι δικοί μου άνθρωποι” της Μαρίνας Καραγάτση.

 

‘‘Το ηλιοβασίλεμα τους βρίσκει ξαπλωμένους στην άμμο, με καρδιές πιο πορφυρές από τον ήλιο.’’

 Στον πολύ ανθρώπινο “Καημό” η κυρία Ευλαμπία ζει με τις γλυκές αναμνήσεις του πεθαμένου άντρα της. Πόσες και πόσες έντονα μονογαμικές γυναίκες δεν περνούν αυτήν τη φάση κι άλλες καταρρέουν αμέσως άλλες αργότερα. Τέλεια η σκιαγράφηση της ηλικιωμένης κυρίας που αναπολεί τη νιότη της, ώσπου σβήνει κι η ψυχή της φτερουγίζει, κι η φίλη της σαστίζει στο πέρασμα της Ευλαμπίας στο άγνωστο επέκεινα.   

Στη “Ραμόνα” μια πλαστική ερωτική κούκλα ζωντανεύει και ο ήρωας την προτιμά από τις πραγματικές γυναίκες που τον εγκαταλείπουν μόλις τη βλέπουν. Ένα φτηνό άθυρμα, δηλαδή, πετυχαίνει το ακατόρθωτο, που μόνο τα ρομπότ προηγμένης τεχνολογίας το καταφέρνουν στα μυθιστορήματα και τα κόμιξ επιστημονικής φαντασίας. Είναι όμως έτσι; Όχι, βέβαια. Το διήγημα έχει δυο επίπεδα ανάγνωσης. Στο πρώτο είναι μια ερωτική φανταστική ιστορία, ένα παραμύθι για μεγάλους, στο δεύτερο όμως αναδεικνύεται μια ηθικότατη κοινωνική αρχή: κάθε άντρας βλέπει σε μια, και μόνο μια, γυναίκα τη μοναδικότητα, κι αυτήν τη γυναίκα δεν την αλλάζει με καμιάν άλλη, γιατί είναι η γυναίκα της ζωής του. Η Ραμόνα επομένως συνιστά ένα αλληγορικό σώμα, άλλο είναι εν τοις πράγμασιν κι άλλο σημαίνει μεταφορικά.

Η αναζήτηση των λογοτεχνικών σχημάτων στα κείμενα του Δημήτρη Στατήρη μπορεί να είναι επίπονη, αποζημιώνει όμως τον αναγνώστη.

Στις “Προτομές”, το διήγημα που έδωσε τον τίτλο του βιβλίου, ένας ιερωμένος αντιπαρατίθεται μ’ ένα μοντέρνο ζωγράφο. Η κόντρα φτάνει σε ακρότητες και βιαιότητες απ’ τη μεριά του παππά που θεωρεί βλάσφημο το έργο του ζωγράφου. Ώσπου έρχεται η στιγμή που επιτυγχάνεται με έμμεσο τρόπο η αναγνώριση της Τέχνης, όταν ο ζωγράφος κατορθώνει μ’ έναν περίφημο πίνακά του το συγκερασμό Τέχνης και Εκκλησίας.

Στην “Κατρακύλα” ένας δικηγόρος που τα έχει όλα αναζητάει την ευτυχία. Μάταια όμως γιατί πραγματική ευτυχία δεν υπάρχει στο σημερινό κόσμο. Η ευτυχία δεν είναι κάτι το συγκεκριμμένο δεν αποκτάται ακολουθώντας κάποια διαδικασία με γνωστούς όρους και προϋποθέσεις. Όσοι δηλώνουν ευτυχισμένοι υποκρίνονται. Κι όπως λέει και ο συγγραφέας, η ευτυχία: “Δεν μπορεί να έχει μορφή… ήταν ένα φάντασμα που όσο το πλησίαζε τόσο απομακρινόταν... Μια αναβολή ήταν η ευτυχία και τίποτα παραπάνω.”.

Το αρτιότερο σε δομή και πνευματικότητα διήγημα είναι το “Άδειο κελί”. Η αιτία της φυλάκισης δίνεται συγκεχυμένη, πάντως εμπλέκεται και μια γυναίκα, που ίσως για χάρη της να έγινε κάποιος φόνος. Πυκνή γραφή, αναφορές στο χρόνο, τον προσωπικό χρόνο του καθενός μας που ορίζει η καμπύλωση του χωρόχρονου η οποία δημιουργείται γύρω μας ανάλογα με την ζωτική ενέργεια που εκπέμπουμε.

Ο προσεκτικός αναγνώστης θα προσέξει το λεπτό σκοινάκι που ενώνει το παρόν βιβλίο με το προηγούμενο στη φράση του διηγήματος: “Τι αξίζει ένα αδειανό σπιρτόκουτο χωρίς κάποιο κρυμμένο σκαθάρι μέσα του;”. Στους “Ξένους στην κόψη” (στο διήγημα “Το τέρας”) ένα σκαθάρι αγώνων είχε πεταχτεί απ’ τον ιδιοκτήτη του μέσα σ’ ένα κουτί επειδή ακρωτηριάστηκε, μέσα σ’ ένα ιδιόμορφο ορθογώνιο κελί σαν αυτό που βρίσκεται και ο ήρωας του “Άδειου κελιού”.

  ‘‘Είναι ο χρόνος ένα αιώνιο τρένο που ταξιδεύει μέσα σε κάποιο σκοτεινό τούνελ δίχως σταματημό.’’

 Συνεχή ερωτήματα και προβληματισμούς παράγουν τα κείμενα του Δημήτρη Στατήρη, που οδηγούν σε μια εποικοδομητική ανάγνωση και σου δίνουν τη δυνατότητα να δημιουργήσεις πλήθος μεμονωμένων εικόνων, αλλά και παραστάσεων που ομοιάζουν με εικονικές ταινίες μικρού μήκους.

Τα διηγήματα αυτού του τόμου είναι πολυσέλιδα σε αντίθεση με τις προηγούμενες δουλειές του συγγραφέα κι έτσι διακινδυνεύω μια πρόβλεψη: ότι το επόμενο βιβλίο του Δημήτρη Στατήρη θα είναι μια ενδιαφέρουσα νουβέλα “φανταστικού ρεαλισμού”.

 

Λάρισα, Νοέμβριος 2020

Βάιος Κουτριντζές

συγγραφέας

_______________________

 

Ο Δημήτρης Στατήρης γεννήθηκε στη Λάρισα. Σπούδασε Μηχανολογία στο Α.Τ.Ε.Ι. Λάρισας. Διηγήματά του έχουν δημοσιευτεί σε εφημερίδες της πόλης, σε λογοτεχνικά περιοδικά και στο Διαδίκτυο. Σήμερα, ζει και δραστηριοποιείται στη Λάρισα.

Εργογραφία:

1.        «Απρόσκλητοι επισκέπτες από την άβυσσο», Συμπαντικές διαδρομές, Θεσσαλονίκη, 2012, μυθιστόρημα

2.        «Η μάσκα της εξιλέωσης», Συμπαντικές διαδρομές, Θεσσαλονίκη, 2013, μυθιστόρημα

3.        «Αμείλικτη κατάρα», Συμπαντικές διαδρομές, Θεσσαλονίκη, 2014, διήγημα

4.        «Ο σολίστ και άλλα πεζά», Θράκα, Λάρισα, 2016, διηγήματα

5.        «Ξένοι στην κόψη», Σμίλη, 2018, διηγήματα

6.        «Προτομές», Σμίλη, 2020, διηγήματα